Breaking News
Home / ਸਾਹਿਤ / ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਵੰਡ ]] ਵਿਭਾਜਨ: ਕੁਝ ਅਣਕਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ

ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਵੰਡ ]] ਵਿਭਾਜਨ: ਕੁਝ ਅਣਕਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ

part-1 THE GREAT GAME
ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਵਿਚਕਾਰ ਛਿੜੀ ਹੋਈ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ। ਇਹ ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਟਕਰਾਅ ਸੀ ਜੋ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੀ। ਰੂਸ ਨੂੰ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਰੂਸ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੱਧ ਰਹੇ ਪੈਰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ| ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਭਾਰਤ ਓਹਨਾ ਦੇਂਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ “ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਗਹਿਣਾ” ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਇਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ | ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਉੱਚ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ “ਮਹਾਨ ਖੇਡ” ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਰੂਸੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ| 12 ਜਨਵਰੀ 1830 ਨੂੰ ‘ਮਹਾਨ ਖੇਡ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰੋ ਨੇ ਬੁਖਾਰਾ ਦੇ ਅਮੀਰਾਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿਨਕ, ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ| ਇਸ ਦਾ ਉੱਦੇਸ਼ ਬਰਤਾਨੀਆ ਲਯੀ ਸਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਰਾਤ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ | ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਓਟੋਮੈਨ ਸਾਮਰਾਜ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ, ਖਾਈ ਦੇ ਖਾਨੇਤੇ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰਾ ਦੇ ਅਮੀਰਾਤ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਫਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ| ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਲੋਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰਕ ਰੂਟਾਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ| ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਰਾਤ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਲਈ ਸਟੇਜਿੰਗ ਪੋਸਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ|
ਨੇਪੋਲੀਅਨ ਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਾਂਸਟੇਲ ਪਾਲ ਪਹਿਲਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਫ੍ਰੈਂਕੋ-ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ. 1801 ਵਿਚ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹ ਕਰਨ ਦਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ| ਉਸਨੇ ਅਤਆਮਾਨ ਡੈਨ ਕੋਸੈਕ ਟਰੌਪਸ, ਕੈਵੇਲਰੀ ਜਨਰਲ ਵਸੀਲੀ ਪੈਤਰੋਵਿਕ ਓਰਲੋਵ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਓਰੇਨਬਰਗ ਦੇ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖਾਨੇਤੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਯੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਥੋਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏਗਾ | ਪਰ ਪੌਲ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹਮਲਾ ਕਦੇ ਹੋ ਨਾ ਸਕਿਆ|


1807 ਵਿੱਚ, ਨੇਪੋਲੀਅਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰੂਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਫਾਰਸ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੌਜੀ ਮਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਜਨਰਲ ਕਲਾਉਡ ਮੈਥਿਊ, ਕਾਉਂਟ ਗਾਰਡਨ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ| ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ 1808 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਮਾਊਂਟਸਟੂਆਟ ਐਲਫਿਨਸਟਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਫਾਰਸ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਰੂਸੀ ਧਮਕੀ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਸੀ| ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੰਭੜ੍ਹੀ ਇਸ ਕਦਮ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ | 1810 ਵਿਚ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਹੈਨਰੀ ਪੋਟਿੰਗਰ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਚਾਰਲਸ ਕ੍ਰਿਸਟੀ ਨੇ ਨਕੂਕੀ (ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ) ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਇਸਫਾਹਨ (ਮੱਧ ਪਰਸੀਆ) ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ. ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਮੈਪਿੰਗ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ| 1812 ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੇ ਤਬਾਹਕੁਨ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਢਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫ਼ਾਰਸ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹਮਲੇ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੱਟ ਗਿਆ|
ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸਦੀ ਚੱਲੇ ਇਸ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਡ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ 1 ਮਾਰਚ, 1895 ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੋਟਸ ਦੀ ਇਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਾਰੀ-ਕੁਲ ਝੀਲ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਝੀਲ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਖਨ ਗਲਿਆਰਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਹੋ ਸਕੀ| ਇਸ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ| ਮਹਾਨ ਖੇਡ ਨੂੰ 10 ਸਤੰਬਰ 1895 ਨੂੰ ਪਮੀਰ ਸੀਮਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ| ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਫਰ ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ| ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਅਮੂ ਦਰਿਆ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਰਮਿਆਨ ਸਰਹੱਦ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ. ਰੂਸ ਨੇ ਟੈਗਿਰੱਬਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਾਮਿਰ ਪਰਬਤ ਮਾਲਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਦੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ-ਚੀਨ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ। ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੈਪਸ ਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਨਿਕੋਲਸ II ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਨਿਕੋਲਸ ਰੇਂਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲੇਕ ਜ਼ੋਰਕੁਲ ਨੂੰ ਲੇਕ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ |
ਲੇਖਕ – ਕੇ ਐਸ ਚੱਠਾ

Check Also

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਟਨ ਸਾਹਿਬ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਡਿੰਤਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ

ਮਟਨ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਣਿਆ….ਪਰ ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ …

%d bloggers like this: